LƯƠNG TÂM – TÒA PHÁN XÉT HAY TIẾNG THÌ THẦM CỦA THIÊN CHÚA
- Thứ tư - 05/02/2025 19:56
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Tin Mừng thánh Matheu thuật lại câu chuyện chàng thanh niên giàu có đến thỉnh ý Chúa Giêsu cách thế để đạt được sự sống đời đời rằng: “Thưa Thầy, tôi phải làm gì tốt để được hưởng sự sống đời đời làm gia nghiệp?” (Mt 19, 16). Câu hỏi của chàng thanh niên cho thấy cõi lòng của con người: một cõi lòng tin và tìm kiếm sự sống vĩnh cửu cũng như ý thức sự sống đó phải đạt được với một việc làm tốt trong cuộc sống hiện tại ở đây và ngay bây giờ. Cõi lòng này chính Thiên Chúa nắn đúc khi dựng nên con người là hình ảnh và giống Ngài. Chàng thanh niên chất vấn Chúa Giêsu về điều tốt là chất vấn về hành vi luân lý mà con người cảm nhận trong chính họ một lề luật họ không tự đặt ra cho mình nhưng phải tuân theo[1]. Lề luật ấy Thiên Chúa đã khắc ghi trong lương tâm con người.
Lương tâm tòa phán xét hay là tiếng thì thầm của Thiên Chúa?
Khi nói đến lương tâm người ta nghĩ ngay đến một bộ phận tồn tại trong chính mình. Người ta không thấy nó bằng những phẫu thuật của y khoa nhưng thấy nó qua phong cách sống, qua mỗi hành vi, thái độ và chọn lựa. Phẩm chất của con người tùy thuộc vào đó. Bởi vậy, người ta quả quyết rằng con người tử tế là con người sống với lương tâm ngay thẳng và phẩm giá tốt đẹp của mình.
Trong kinh nghiệm thường ngày chúng ta nghe, biết và cảm nghiệm được sự dày vò, day dứt, bất an khi chính mình hay một ai đó làm điều sai, trái. Chúng ta bảo rằng lương tâm cắn rứt. Ở đây lương tâm như một toàn phán xét ở đó mỗi hành vi, thái độ của con người được chính mình phán xét và phân xử. Thật vậy, Giáo Lý Hội Thánh Công Giáo dạy rằng lương tâm là những phán quyết của lý trí nhờ đó con người nhận biết một hành vi cụ thể mình sẽ làm, đang làm hay đã làm là tốt hay xấu[2]. Thế nhưng, lương tâm không chỉ đơn thuần hoạt động như một cỗ máy ở đó đã mặc định sẵn những tiêu chuẩn của đúng và sai, tốt và xấu; sẵn sàng ra lệnh hay nghiêm cấm, ủng hộ hay lên án những hành động của con người.
Hơn thế nữa lương tâm là cung thánh của con người, ở đó con người đối diện với Thiên Chúa và với chính mình [3]; ở đó luôn vang vọng một âm thanh mầu nhiệm, âm thanh của Thiên Chúa khơi gợi và đề nghị cho chúng ta những gì là tốt, là đẹp và chân thật xứng hợp với Thiên Chúa và hoàn thiện. Là không gian bất khả xâm phạm của con người.
Tìm trong Kinh Thánh đặc biệt trong Cựu Ước chắc chắn chúng ta sẽ không bao giờ bắt gặp khái niệm “lương tâm”, thế nhưng chính Kinh Thánh lại cho chúng ta khám phá ra nguồn phong phú và vô tận tâm hồn con người, ở đó nhân vị giống Thiên Chúa không chỉ gặp Đấng Tối Cao của lòng mình thôi mà còn can đảm để cho Ngài hướng dẫn. Thánh Vịnh 139 đã bày tỏ tâm hồn sâu sắc ấy và tin rằng Thiên Chúa tìm kiếm và thống trị tâm hồn con người:
Lạy Chúa, xin dò xét để biết rõ lòng con,
Xin thử con cho biết những điều con cảm nghĩ.
Xin Ngài xem con có lạc vào đường gian ác,
Thì xin dẫn con theo chính lộ ngàn đời.
(Tv 139, 23 – 24)
Cũng như các dân tộc khác, Israel nhìn nhận sự thiện và ác theo quan điểm nội tâm, khách quan và cũng mang tính tập thể. Họ tôn trọng luật lệ và qui tắc qua các truyền thống và các nhà lãnh đạo tôn giáo vì họ tin rằng qua đó chính Thiên Chúa đã bày tỏ ý định của Ngài. Tuy nhiên, bao giờ họ cũng có được kinh nghiệm về tiếng nói của Thiên Chúa như một tiếng gọi từ tận đáy lòng. Tâm hồn là nơi Thần Khí Thiên Chúa có thể đụng chạm và kêu gọi họ. Vì thế, tâm hồn chính là nơi ca tụng hoặc kết án các hành vị của họ. Người làm điều dữ tận trong thâm sâu của cõi lòng bao giờ cũng biết rằng họ đã làm điều sai trái chống lại Thiên Chúa và đồng loại mình. Đó không chỉ là một vấn đề hiểu biết của tri thức mà là của tâm hồn, một tâm hồn quặn đau trước nhan Thiên Chúa. Một tâm hồn đón nhận trong tự do lời mời gọi của Thiên Chúa, chịu trách nhiệm về mọi hành động của mình trước chính mình và Thiên Chúa của họ.
Lương tâm trưởng thành
Nếu chúng ta nói rằng lương tâm là nơi cá nhân phán đoán và phân định hành vi của mình để có những lựa chọn đúng đắn và thích hợp thì lương tâm chắc chắn cũng có những phán đoán sai lầm. Tự mình, lương tâm chỉ là một ngọn đèn chưa được thắp sáng. Lương tâm đón nhận sự thật từ Đấng là Sự Thật và là Sự Sáng, nhờ Ngài, lương tâm trở nên chói chang, ấm úng [4].
Vì thế cần phải rèn luyện lương tâm để cõi lòng được nhạy bén với những gì thuộc về Thiên Chúa và những gì không thuộc về Ngài. «Giáo dục lương tâm là nhiệm vụ suốt cả cuộc đời […] Một nền giáo dục tốt dạy con người sống đức hạnh bảo vệ và giải thoát con người khỏi sợ hãi, ích kỷ và kiêu căng, những mặc cảm tội lỗi và thái độ tự mãn, những thứ phát xuất từ sự yếu đuối và dễ sai lầm của con người» [5]. Giáo dục lương tâm như là yếu tố nền tảng để trở nên con người tự do đích thực và hạnh phúc [6].
Lương tâm ngay chính và trưởng thành là hoa trái của những quyết định, lựa chọn tạo nên phong cách sống mạch lạc và nhất quán nội tâm giữa lời nói, suy nghĩ, hành động việc làm. Là hoa trái của những can đảm với nó cá nhân phải trả giá bằng những từ bỏ và hy sinh để trung thành với những gì là chân thật, thánh thiện, trung thành với chính mình và với Thiên Chúa.
Trong việc tìm kiếm sự thật, cùng với các lương tâm khác, lương tâm con người chính là trung tâm điểm của việc chia sẻ kinh nghiệm và suy tư. Nếu ta tự do đối với nhau, tự do đón nhận và trao ban, không chỉ một sự hiểu biết nào đó thôi, mà cùng với sự hiểu biết và kinh nghiệm ấy, ta trao ban chính mình, thì chắc chắn các lương tâm sẽ có thể gặp được nhau cách chân thành. Khi ta nhận biết nhau trước Thiên Chúa, và chấp nhận nhau như những người thuộc về nhau trong Ngôi Lời Thiên Chúa, thì lương tâm ta sẽ sống động và sáng tạo cách trọn vẹn (tr. 235).
********
[1]CÔNG ĐỒNG VATICAN II, Hiến chế Giáo Hội trong thế giới ngày nay - Gaudium et spes, Ủy Ban Giáo Lý Đức Tin - Hội Đồng Giám Mục Việt Nam (dịch), Nhà xuất bản Tôn Giáo, Hà Nội 2012, s. 16, tr. 235.
[2] GLHTCG s. 1778.
[3] Như trên.
[4] BERNARD HARING CSSR, Tự do và trung thành trong Đức Kitô (tập 1), NGUYỄN ĐỨC THÔNG CSSR (dịch), Nhà xuất bản Tôn Giáo, Hà Nội 2012, tr. 235.
[5] GLHTCG, s. 1784.
[6] X. GLHTCG, s. 1784.
Lương tâm tòa phán xét hay là tiếng thì thầm của Thiên Chúa?
Khi nói đến lương tâm người ta nghĩ ngay đến một bộ phận tồn tại trong chính mình. Người ta không thấy nó bằng những phẫu thuật của y khoa nhưng thấy nó qua phong cách sống, qua mỗi hành vi, thái độ và chọn lựa. Phẩm chất của con người tùy thuộc vào đó. Bởi vậy, người ta quả quyết rằng con người tử tế là con người sống với lương tâm ngay thẳng và phẩm giá tốt đẹp của mình.
Trong kinh nghiệm thường ngày chúng ta nghe, biết và cảm nghiệm được sự dày vò, day dứt, bất an khi chính mình hay một ai đó làm điều sai, trái. Chúng ta bảo rằng lương tâm cắn rứt. Ở đây lương tâm như một toàn phán xét ở đó mỗi hành vi, thái độ của con người được chính mình phán xét và phân xử. Thật vậy, Giáo Lý Hội Thánh Công Giáo dạy rằng lương tâm là những phán quyết của lý trí nhờ đó con người nhận biết một hành vi cụ thể mình sẽ làm, đang làm hay đã làm là tốt hay xấu[2]. Thế nhưng, lương tâm không chỉ đơn thuần hoạt động như một cỗ máy ở đó đã mặc định sẵn những tiêu chuẩn của đúng và sai, tốt và xấu; sẵn sàng ra lệnh hay nghiêm cấm, ủng hộ hay lên án những hành động của con người.
Hơn thế nữa lương tâm là cung thánh của con người, ở đó con người đối diện với Thiên Chúa và với chính mình [3]; ở đó luôn vang vọng một âm thanh mầu nhiệm, âm thanh của Thiên Chúa khơi gợi và đề nghị cho chúng ta những gì là tốt, là đẹp và chân thật xứng hợp với Thiên Chúa và hoàn thiện. Là không gian bất khả xâm phạm của con người.
Tìm trong Kinh Thánh đặc biệt trong Cựu Ước chắc chắn chúng ta sẽ không bao giờ bắt gặp khái niệm “lương tâm”, thế nhưng chính Kinh Thánh lại cho chúng ta khám phá ra nguồn phong phú và vô tận tâm hồn con người, ở đó nhân vị giống Thiên Chúa không chỉ gặp Đấng Tối Cao của lòng mình thôi mà còn can đảm để cho Ngài hướng dẫn. Thánh Vịnh 139 đã bày tỏ tâm hồn sâu sắc ấy và tin rằng Thiên Chúa tìm kiếm và thống trị tâm hồn con người:
Lạy Chúa, xin dò xét để biết rõ lòng con,
Xin thử con cho biết những điều con cảm nghĩ.
Xin Ngài xem con có lạc vào đường gian ác,
Thì xin dẫn con theo chính lộ ngàn đời.
(Tv 139, 23 – 24)
Cũng như các dân tộc khác, Israel nhìn nhận sự thiện và ác theo quan điểm nội tâm, khách quan và cũng mang tính tập thể. Họ tôn trọng luật lệ và qui tắc qua các truyền thống và các nhà lãnh đạo tôn giáo vì họ tin rằng qua đó chính Thiên Chúa đã bày tỏ ý định của Ngài. Tuy nhiên, bao giờ họ cũng có được kinh nghiệm về tiếng nói của Thiên Chúa như một tiếng gọi từ tận đáy lòng. Tâm hồn là nơi Thần Khí Thiên Chúa có thể đụng chạm và kêu gọi họ. Vì thế, tâm hồn chính là nơi ca tụng hoặc kết án các hành vị của họ. Người làm điều dữ tận trong thâm sâu của cõi lòng bao giờ cũng biết rằng họ đã làm điều sai trái chống lại Thiên Chúa và đồng loại mình. Đó không chỉ là một vấn đề hiểu biết của tri thức mà là của tâm hồn, một tâm hồn quặn đau trước nhan Thiên Chúa. Một tâm hồn đón nhận trong tự do lời mời gọi của Thiên Chúa, chịu trách nhiệm về mọi hành động của mình trước chính mình và Thiên Chúa của họ.
Lương tâm trưởng thành
Nếu chúng ta nói rằng lương tâm là nơi cá nhân phán đoán và phân định hành vi của mình để có những lựa chọn đúng đắn và thích hợp thì lương tâm chắc chắn cũng có những phán đoán sai lầm. Tự mình, lương tâm chỉ là một ngọn đèn chưa được thắp sáng. Lương tâm đón nhận sự thật từ Đấng là Sự Thật và là Sự Sáng, nhờ Ngài, lương tâm trở nên chói chang, ấm úng [4].
Vì thế cần phải rèn luyện lương tâm để cõi lòng được nhạy bén với những gì thuộc về Thiên Chúa và những gì không thuộc về Ngài. «Giáo dục lương tâm là nhiệm vụ suốt cả cuộc đời […] Một nền giáo dục tốt dạy con người sống đức hạnh bảo vệ và giải thoát con người khỏi sợ hãi, ích kỷ và kiêu căng, những mặc cảm tội lỗi và thái độ tự mãn, những thứ phát xuất từ sự yếu đuối và dễ sai lầm của con người» [5]. Giáo dục lương tâm như là yếu tố nền tảng để trở nên con người tự do đích thực và hạnh phúc [6].
Lương tâm ngay chính và trưởng thành là hoa trái của những quyết định, lựa chọn tạo nên phong cách sống mạch lạc và nhất quán nội tâm giữa lời nói, suy nghĩ, hành động việc làm. Là hoa trái của những can đảm với nó cá nhân phải trả giá bằng những từ bỏ và hy sinh để trung thành với những gì là chân thật, thánh thiện, trung thành với chính mình và với Thiên Chúa.
Trong việc tìm kiếm sự thật, cùng với các lương tâm khác, lương tâm con người chính là trung tâm điểm của việc chia sẻ kinh nghiệm và suy tư. Nếu ta tự do đối với nhau, tự do đón nhận và trao ban, không chỉ một sự hiểu biết nào đó thôi, mà cùng với sự hiểu biết và kinh nghiệm ấy, ta trao ban chính mình, thì chắc chắn các lương tâm sẽ có thể gặp được nhau cách chân thành. Khi ta nhận biết nhau trước Thiên Chúa, và chấp nhận nhau như những người thuộc về nhau trong Ngôi Lời Thiên Chúa, thì lương tâm ta sẽ sống động và sáng tạo cách trọn vẹn (tr. 235).
********
[1]CÔNG ĐỒNG VATICAN II, Hiến chế Giáo Hội trong thế giới ngày nay - Gaudium et spes, Ủy Ban Giáo Lý Đức Tin - Hội Đồng Giám Mục Việt Nam (dịch), Nhà xuất bản Tôn Giáo, Hà Nội 2012, s. 16, tr. 235.
[2] GLHTCG s. 1778.
[3] Như trên.
[4] BERNARD HARING CSSR, Tự do và trung thành trong Đức Kitô (tập 1), NGUYỄN ĐỨC THÔNG CSSR (dịch), Nhà xuất bản Tôn Giáo, Hà Nội 2012, tr. 235.
[5] GLHTCG, s. 1784.
[6] X. GLHTCG, s. 1784.