Làm thế nào để giành lại sự chú ý của bạn trước khi đánh mất nó?

Có một từ ngữ ẩn chứa trong chủ đề của Đức Giáo hoàng Lêô XIV dành cho Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội năm 2027, một từ đáng để chúng ta tìm hiểu sâu hơn. Ngài lưu ý rằng attention (sự chú ý) bắt nguồn từ tiếng Latinh ad-tendere – vươn mình hướng tới. Không phải để tiêu thụ, không phải để lướt màn hình, mà là chủ động vươn tới một điều gì đó bên ngoài bản thân, một điều xứng đáng để chúng ta dành sự quan tâm lâu dài.
 

Các nền tảng hiện đang trung gian cho phần lớn hoạt động giao tiếp của con người lại được thiết kế dựa trên chuyển động ngược lại. Chúng vươn về phía bạn. Chúng tìm hiểu những yếu tố kích thích bạn, khiến các thôi thúc cưỡng bách ngày càng mạnh hơn, rồi cung cấp nội dung được tinh chỉnh để giữ mắt bạn dán vào màn hình thêm vài giây nữa. Mô hình kinh doanh của chúng không phải là giao tiếp. Đó là việc thu hoạch sự chú ý như một thứ nguyên liệu thô để bán cho các nhà quảng cáo, thông qua việc tạo ra những trạng thái tâm lý – phẫn nộ, lo âu, thèm khát – giúp quá trình thu hoạch đạt hiệu quả cao nhất.
 

Đức Giáo hoàng Lêô XIV gọi đây là một cuộc khủng hoảng tinh thần. Ngài đã đúng. Và truyền thống mà ngài đại diện cho đã thực hành một phương thức đối kháng từ rất lâu đời.
 

Những gì các đan sĩ đã khám phá ra
 

Tu luật của Thánh Bênêđictô, được soạn thảo vào thế kỷ VI, gần như được xây dựng hoàn toàn xoay quanh việc rèn luyện kỷ luật về sự chú ý. Một ngày được chia thành những giờ cầu nguyện cố định, đều đặn ngắt quãng mọi hoạt động khác. Lao động chân tay được xen kẽ với lectio divina – việc đọc Kinh Thánh chậm rãi, suy niệm sâu xa, không nhằm thu thập thông tin mà nhằm để cho bản văn tác động đến con người theo thời gian. Sự thinh lặng chính là điều kiện để ta có thể nghe được điều gì đó khác ngoài những tiếng ồn trong tâm trí mình.
 

Điều mà Thánh Bênêđictô thấu hiểu – và điều mà nền kinh tế hướng đến sự chú ý (attention economy) khám phá ra từ hướng ngược lại – là sự chú ý không phải một nguồn tài nguyên tự nhiên có thể tự động tái tạo. Đó là một năng lực cần được vun đắp và bảo vệ. Các đan sĩ gọi trạng thái ấy là quies, nghĩa là sự tĩnh lặng. Các Tổ phụ Sa mạc gọi tình trạng tâm trí kích động, phản ứng một cách cưỡng bách là acedia. Ngày nay, có lẽ chúng ta nhận ra nó qua ngón tay bồn chồn tìm đến chiếc điện thoại trước khi đọc hết một trang sách, hoặc sự thiếu kiên nhẫn khi nghe người khác nói với tốc độ bình thường, đến mức lơ đãng nhấn vào tùy chọn tốc độ phát “2x” (nhanh gấp đôi).
 

Phương pháp Xét mình theo linh đạo của Thánh Inhaxiô mang đến một công cụ khác. Thánh Inhaxiô thiết kế phương pháp này như một cuộc nhìn lại mỗi ngày kéo dài 15 phút – một hành vi có chủ đích nhằm nhận biết và quan sát. Bạn cảm thấy mình được thu hút về phía điều tốt lành ở đâu? Bạn cảm thấy mình bị kéo ra xa điều ấy ở đâu? Tiền đề của phương pháp này là Thiên Chúa hoạt động trong những trải nghiệm bình thường của cuộc sống, nhưng chúng ta không thể nhận ra Người nếu không hình thành thói quen chú ý. Xét mình, về bản chất, là một thực hành hằng ngày nhằm rèn luyện khả năng chú ý đến những gì thực sự đang diễn ra, thay vì những cảm xúc mà dòng nội dung trên mạng đang dẫn dắt bạn trải nghiệm.
 

Cái giá chúng ta đang phải trả
 

Những hệ quả của sự thiếu chú ý giờ đây không còn chỉ là những suy đoán. Các nghiên cứu – trong đó có công trình của nhà tâm lý học xã hội Jonathan Haidt – ghi nhận tỷ lệ lo âu gia tăng và hiện tượng mà các nhà tâm lý học gọi là tình trạng phân mảnh của sự chú ý: tình trạng ngày càng mất khả năng duy trì sự tập trung vào một đối tượng duy nhất. Người trưởng thành cũng tự cảm nhận được điều này. Họ ngồi xuống để đọc sách, nhưng phát hiện mình đã với lấy điện thoại trước khi đọc hết trang đầu tiên.
 

Điều đang bị đánh mất là năng lực duy trì sự chú ý bền bỉ và cởi mở – năng lực làm cho tình yêu, đời sống cầu nguyện và tư duy nghiêm túc trở nên khả thi. Bạn không thể cầu nguyện nếu thiếu năng lực ấy. Bạn không thể lắng nghe người khác nếu thiếu năng lực ấy. Bạn không thể đối diện với nỗi đau mất mát hay đưa ra một quyết định luân lý thận trọng nếu không có khả năng hiện diện đủ lâu để thực sự tiếp nhận và cảm nhận điều đang diễn ra.
 

Đó là lý do chủ đề của Đức Giáo hoàng Lêô XIV mang ý nghĩa vượt xa phạm vi phê bình truyền thông. Ngài không đơn thuần phàn nàn về ngành báo chí. Ngài đang mô tả một cuộc tấn công mang tính cấu trúc nhằm vào một trong những điều kiện nền tảng của đời sống thiêng liêng và luân lý.
 

Giành lại sự chú ý trông như thế nào?
 

Các thực hành đan tu vốn được thiết kế dành cho những đan viện. Nhưng nguyên lý đằng sau chúng có thể được áp dụng ở nhiều nơi khác – và ngày càng có nhiều người, kể cả những người không thuộc bất kỳ tôn giáo nào, đang khám phá ra rằng các đan viện đã nhận ra được một điều thật quan trọng.
 

Cách khôi phục cơ bản nhất nằm ở việc thiết lập những khuôn khổ rõ ràng: dành những khoảng thời gian cố định cho những điều không thuộc về dòng nội dung trên mạng. Cầu nguyện buổi sáng, dù chỉ trong chốc lát. Dành một khoảng thời gian đọc sách mà không sử dụng màn hình. Dùng bữa mà không đặt thiết bị điện tử trên bàn. Bài học từ truyền thống của Thánh Bênêđictô là khuôn khổ ấy không cần phải quá khắc nghiệt hay phi thường mới phát huy hiệu quả. Những khoảng thời gian ngắn ngủi, được bảo vệ khỏi sự xao nhãng, sẽ dần khôi phục lại nguồn năng lực mà việc sử dụng các nền tảng một cách cưỡng bách đang bào mòn hiện nay.
 

Phương pháp Xét mình, khi được điều chỉnh để áp dụng ngoài bối cảnh tôn giáo dưới nhiều hình thức suy ngẫm cuối ngày, đã tìm thấy một sức sống mới đáng chú ý. Thực hành chủ động nhìn lại những gì đã xảy ra trong ngày – không đánh giá, không tìm cách tối ưu hóa, chỉ đơn giản là nhận biết – hóa ra lại hữu ích một cách bền vững, bất kể người đó có niềm tin ra sao. Điều mà phương pháp này xây dựng chính là khả năng chú ý mà các nền tảng hiện tại được thiết kế để làm suy yếu.
 

Cụm từ của Đức Giáo hoàng Lêô XIV vẫn đọng lại trong tâm trí chúng ta: ad-tendere, vươn mình hướng tới. Nếu được hiểu đúng, sự chú ý không phải là sự tiếp nhận thụ động, mà là một hành vi đòi hỏi nỗ lực, có định hướng và được lựa chọn một cách có ý thức. Các nền tảng đã xây dựng một nền văn minh dựa trên việc làm cho sự chú ý trở nên dễ dàng và do đó có thể khai thác hành vi này đến vô tận. Truyền thống đan tu, dựa trên 15 thế kỷ thực hành, lập luận rằng chính sự dễ dàng ấy lại là cái bẫy. Việc khôi phục lại năng lực của sự chú ý không phải là một điều chỉnh nhỏ nhặt trong lối sống. Theo nghĩa cổ xưa nhất của từ này, đó chính là một thực hành – một con đường cần được kiên trì rèn luyện.
 

Tác giả: Daniel Esparza – Aleteia (15/10/2026)

Chuyển ngữ: Lm. Phi. M. Nguyễn Hoàng Nguyên
Nguồn: giaophanvinhlong.net